Reflecties & suggesties
550 jaar na zijn geboorte bracht Teylers Museum een eerbetoon aan een van de beroemdste kunstenaars uit de geschiedenis. Van 15 oktober 2025 tot en met 25 januari 2026 was 'De mannen van Michelangelo' te zien: een tentoonstelling over de fascinatie van Michelangelo Buonarroti (1475-1564) voor het mannelijk lichaam.Door omstandigheden lukte het pas afgelopen week om eindelijk op de valreep alsnog de tentoonstelling gewijd aan de 'mannen van Michelangelo' te bezoeken in het Teylersmuseum. De eerste reservering stond op 17 oktober, ben heel blij dat het uiteindelijk toch gelukt is.
Ten eerste is het Teylersmuseum in Haarlem op zichzelf een bezoek meer dan waard, het oudste museum van Nederland is prachtig om te zien. Bijna 40 jaar gelden zag ik Michelangelo's beelden en schilderingen voor het eerst tijdens een culturele rondreis door Italie. Ze maakten diepe indruk, ik ging een jaar in Rome wonen op mijn 20e en verbleef tijdens mijn studie langere tijd in Florence. Ik studeerde Letteren, met als specialisatie Renaissance en Barok en ben afgestudeerd op een verloren gegaan werk van Michelangelo, de 'Slag bij Cascina', waarin de tentoonstelling ook aandacht aan wordt besteed. Ik mocht toen in het kader van mijn onderzoek de relevante tekeningen van dichtbij bekijken, een privilege.
Om zo dicht op de tekeningen te kunnen staan, ze van dichtbij te kunnen bewonderen is een groot voorrecht. Om bijvoorbeeld de 'hand van God' te zien in een studie, een van de meest iconische beelden uit de kunstgeschiedenis, is heel bijzonder. Je komt een stukje dichter bij het genie.
Bij een tekening zoals hierboven, van een 'naakte jongeling', een studie voor de Sixtijnse Kapel en geinspireerd op het antieke beeld de 'torso belvedere' zou het inzichtelijk zijn om daar een foto van naast te plaatsen, zodat mensen meer begrip krijgen. En het uiteindelijke resultaat erbij is ook helpend. Dat geldt ook voor de 'baders' die inderdaad zeer invloedrijk zijn geweest, 'de school van de wereld'. Hier van zijn ondermeer prachtige voorbeelden in het nabijgelegen Frans Hals museum te vinden zoals in de Doop van Christus van Jan van Scorel. Van Scorel was in Rome, waar de Nederlandse Paus Adrianus VI hem benoemde tot bewaarder van de Vaticaanse verzamelingen. Dit was een kleine tien jaar later, nadat Michelangelo het Sixtijnse plafond had beschilderd, daar hergebruikte Michelangelo zelf de houdingen uit de Slag bij Cascina en die zijn bij van Scorel duidelijk terug te vinden. Ook latere schilders zoals Cornelis van Haarlem zijn overduidelijk beinvloed. Over 20 jaar misschien een samenwerking doen bij een volgende tentoonstelling?
Een minpuntje vond ik de kwaliteit van het introductie-filmpje, zeer onscherpe beelden, expres als een oude diaprojector gebracht, met slecht en oud materiaal van de Sixtijnse kapel uit de jaren '80 van voor de restauratie. Een gemiste kans wat mij betreft, ik hoorde er meer mensen over 'morren'.
Seksualtiteit
Wat ik positief vond was de link leggen naar thema's die nu relevant zijn, zoals gender, (homo) seksualiteit en schoonheidsidealen. Ik was het echter niet eens met sommige tekst die op de wanden was weergegeven als toelichting. Zo stond er dat seks tussen mannen met een groot leefstijdsverschil in die tijd niet ongebruikelijk was, het was echter wel verboden. Met een achtergrond als Renaissanciste denk ik dat dit op zijn zachts gezegd een vertekend beeld geeft: zo werd tijdgenoot en rivaal Leonardo da Vinci gearresteerd wegens vermeende 'sodomie', hij kwam ermee weg door connecties en zijn status als kunstenaar. Ook de periode van Savonarola werd getekend door repressie op dit en andere vlakken.
Er wordt gesuggereerd dat Michelangelo seksuele relaties met (jonge) mannen zou hebben gehad: hij heeft dat zelf altijd ten stelligste ontkend, in vele brieven, en relaties als puur platonisch bestempeld. Of het wel of niet zo is zullen we waarschijnlijk nooit weten. Een grote drijfveer was in elk geval angst, vanuit zijn geloof en ook wat hij mee had gekregen aan filosofische vorming aan het hof van Lorenzo de Medici. In de podcast wordt verwezen naar Poliziano, met nogal suggestieve opmerkingen door de professor. Michelangelo werd in elk geval ook sterk beinvloed door het gedachtegoed van Marsilio Ficino- het Neoplatonisme- het verenigen van het gedachtegoed van Plato met het Christendom, maar zeer waarschijnlijk heeft hij dit ook goed in zijn oren geknoopt:
“Seksualiteit was de vijand van de geleerde want de geest werd er door uitgeput, de hersenen verweekten en er kwamen indigestie en hartkwalen uit voort” (Ficino 1433-1499).
Weergave van vrouwen
Er wordt vaak melding gemaakt van de 'vreemde' manier waarop Michelangelo het vrouwenlichaam weergeeft, zo ook hier- met een hoofdrol in de podcast. Het lijkt alsof Michelangelo een sterk gespierd mannenlichaam weergeeft en daarop twee borsten 'plakt' en een vrouwenhoofd. Alsof hij niet in staat zou zijn een vrouwenlichaam goed weer te geven. De borsten waar het meeste commentaar op komt zijn die van het beeld de nacht. Onderzoekers opperen dat Michelangelo hier, en ook in een schildering in de Sixtijnse Kapel niet gewoon 'rare'borsten heeft weer gegeven door zijn homoseksualiteit waardoor hij desinteresse voor het vrouwelijk lichaam zou hebben. Hij wist in elk geval door al zijn lijkontledingen wel heel goed hoe het vrouwenlichaam eruit zag. Zozeer zelfs dat hij hier een jonge vrouw met in de linkerborst borstkanker laat zien, althans dat beweren enkele artsen, waaronder een oncoloog. Dat geeft een heel andere kijk op de zaken. Er wordt zelfs gesuggereerd dat Michelangelo's eigen moeder is overleden aan borstkanker, en dat je hem als klein kind met zijn moeder weer ziet gegeven in de Zondvloed.
Ik zou nog willen toevoegen dat Michelangelo om zich heen geen /weinig liefhebbende vrouwen had, hij verloor zijn moeder op zeer jonge leeftijd. Daarna volgde een stiefmoeder en al gauw werd hij uitbesteed aan een 'min' die hem voedde, in een familie van steenhouwers- mannen met gespierde lichamen, wonend in de heuvels nabij Firenze, te Settignano. Daar waar zelfs je tenen en voeten gespierd raken puur door het heuvel op en af wandelen - ik spreek uit ervaring. Ik weet nog het moment toen ik weer in Firenze in de heuvels woonde en iedere dag wandelde en op een dag naar mijn voeten keek- en zag hoe gespierd ze waren- en dagt er opeens wat kwartjes waren- dat het allemaal zo overdreven niet was - al die weergegven spieren door Michelangelo.
Sonnet aan Tomasso Cavalieri
